Religieuze territoriumdrift

Doe het niet, gelovigen aller landen, doe het niet. Als je een atheïst begraaft, claim hem dan niet alsnog als klant van je eigen business.

Vanwaar deze hartekreet? Daar stonden we dan bij het graf van een dierbare. In alle verhalen die er net daarvoor over hem waren verteld, klonk een duidelijk refrein: atheïst. Al van jongs af aan. Maar, de familie had gevraagd om kaddiesj te zeggen. Nou goed dan. Dat duurt twee minuten. Maar het duurde geen twee minuten, want er werd uitgelegd hoe kaddiesj historisch in elkaar stak, er kwam een uitgebreide vertaling, er werd gelernd en Jizkor gezegd, kortom, God bestond toch, de overledene had toch een ziel en je zag hem, bij wijze van
spreken, al bij de hemelpoort staan. De stoom kwam uit mijn oren, net als in 1981, toen mijn gestorven vader hetzelfde lot onderging. Ook hij was zijn hele leven atheïst geweest, maar degene die de hespeed (herdenkingsrede) uitsprak tijdens de lewaje maakte van mijn vader toch nog een religieus man. Want, hij had net voor zijn dood zeven soekot (loofhutten) gebouwd. En, hij was altijd bezig met vragen als ‘wat is de ziel?’ Dat was zo. De ziel. Volgens mijn vader was het het niet bestaande product van de zwendelende religieuze multinationals die ‘godsdiensten’ heten. Maar hij kwam als hij als minje-man naar sjoel werd geroepen. “Het is allemaal onzin, maar ik moet ze
die onzin toch mogelijk maken.”

Die loyaliteit werd dus afgestraft na zijn dood met de toe-eigening van hem door de gelovigen. Als Joden sterven, worden zij meteen bedekt met een laken, zodat zij beschermd zijn tegen voyeuristische blikken. Zo’n soort regel van respect zou er ook moeten zijn voor woorden. Je kunt toch niet zomaar het theologische debat over het al dan niet bestaan van God doorzetten aan een graf, terwijl de dode atheïst niets meer kan terugzeggen?! ‘Jij zegt dat mijn ziel nu naar de olam haba is… Ik heb geen ziel, er is geen leven na de dood.’ Hij kan niet eens in lachen uitbarsten. De dode is net zo weerloos tegen het spirituele imperialisme van woorden en toeschrijvingen als tegen voyeuristische blikken. Dus, gelovigen, beheers je. En ongelovigen aller landen, als u mij betrapt op religieuze territoriumdrift, tik me dan op de vingers. Ik zal mijn hoofd in deemoed buigen.

13 Comments

  1. Mee eens: Je kunt toch niet zomaar het theologische debat over het al dan niet bestaan van God doorzetten aan een graf, terwijl de dode atheïst niets meer kan terugzeggen?! ”

    Echte atheïsten bestaan niet! Ook als zij in onherroepelijke doodsnood komen roepen ze zomaar uit het niets toch de naam van God of Jezus aan. Ik las dat in het boek blz 18. van Dr. W. C. van Dam: Doden sterven niet, o.a. over het doodsbed van de Franse atheïstische filosoof Voltaires.

    Niemand meer dan hij had de kerk [terecht!] God/Jezus belachelijk gemaakt, maar toen hij besefte dat hij ging sterven probeerde hij zich nog met G’d te verzoenen. Ongelovige vrienden die dat wilden verhinderen werden door hem uitgevloekt. Daarna legde hij de herroeping van zijn oude standpunten vast. Maar hij bleef woeden tegen G’d en mensen. Hij riep zijn Arts toe: Ik moet sterven, door God en mensen verlaten!

    Toen de Arts verklaarde niets meer voor hem te kunnen doen, riep Voltaire uit: Dan zal ik ter helle varen, en u mee. Later zei zijn verpleegster, dat ze voor alle rijkdom van Europa nooit meer een ongelovige wilde zien sterven, zo verschrikkelijk was zijn einde.

  2. Geachte mevrouw Benima,

    Dit is een onderwerp met tere en gevoelige aspecten. Ik weet niet of ik er als niet-Jood iets over mag zeggen, maar het raakt aan de questie van de fundamentele structuur van de joodse religie, waarin ik als filosoof sterk geïnteresseerd ben. Ik hoop dus dat u mijn comment niet aanstootgevend of ongepast zult vinden.

    Naar de maatstaven van de Torah is het Jodendom volgens mij is geen religie waartoe je behoort door geloof of gedrag. Je behoort ertoe door geboorte, al bestaat er ook de mogelijkheid van Jood worden of “uitkomen” (gioer). Dit is echter een uitzondering, en ook zelfs deze uitzondering bevestigt de regel. Want als iemand die uitgekomen is naderhand zijn Jodendom aan de wilgen hangt blijft hij toch altijd Jood, en, op dezelfde wijze als voor de geboren Jood, blijven zijn religieuze verplichtingen bestaan en komt hij van zijn Jood-zijn nooit af.

    De Torah met haar geboden en inzettingen vraagt dus niet primair naar het subjectieve geloof van de Jood, maar legt eenvoudig beslag op hem, ongeacht zijn geloof of het gebrek daaraan. Niet dat dit geloof overigens onbelangrijk wordt geacht, integendeel. Doch ook dit geloof wordt als een verplichting opgelegd die voortvloeit uit het Jood-zijn. In de Sefer HaMitzvot van Maimonides is deze geloofsverplichting de eerste van de positieve geboden.

    De Torah maakt dus geen onderscheid tussen het Jood-zijn en het behoren tot de joodse religie, en ik denk dat de “religieuze territoriumdrift” — waar u zich aan ergert — hoofdzakelijk uit ditzelfde basale Torah-gegeven te verklaren valt, namelijk dat de subjectieve overtuiging van iemand er volgens de normen van de Torah (en de traditie) eenvoudig niet toe doet, of althans minder toe doet.

    Ook al leefde iemand dus niet als religieuze Jood, de eerste optie bij zijn uitvaart is niettemin toch een traditionele joodse begrafenis. Net zo als veel niet-religieuze ouders toch hun zonen laten besnijden, vanuit de gedachte dat deze kinderen immers Joden zijn, zo zullen nabestaanden, of de gemeenschap, in eerste instantie uitgaan van de traditionele optie bij een overlijden. Temeer omdat de gemeenschap hier zelf ook religieuze en op de Torah teruggaande verplichtingen heeft ten opzichte van de overledene, en deze verplichtingen opnieuw niet primair voortvloeien uit wat deze overledene dacht of deed, maar uit het elementaire feit van diens Jood-zijn.

    Dit heeft naar mijn besef naast iets gewrongens, dat niet ontkend behoeft te worden, ook iets heel moois. De gemeenschap neemt eenvoudig haar traditionele verplichtingen op zich en doet alsof de overledene een welbewuste aanhanger van het Jodendom was. Diens subjectieve overtuigingen worden minder van belang geacht dan het objectieve feit van zijn Jood-zijn. Met enige welwillendheid kan men dit zien als een daad van ontferming van het Joodse volk als Moeder ten opzichte van een misschien ongehoorzame zoon. De presumptie is dat je erbij hoort. Een niet-religieuze doch niettemin joodse begrafenis is nu eenmaal niet goed denkbaar. Daar zijn geen vaste vormen voor, juist omdat de Torah en de traditie Jood-zijn en behoren tot het Jodendom in elkaar schuiven. De religie houdt hier dus de overhand, omdat de criteria op grond waarvan iemand Jood is uiteindelijk religieuze criteria zijn, criteria van de Torah.

  3. Bas Fortuin. Echte atheisten bestaan niet volgens U. Ieder mens is bij de geboorte atheist. De doop of besnijdenis heeft niets te maken met het geloof van een kind. Het geloof van je ouders is veelal bepalend in de opvoeding. Je geeft ook een duidelijk voorbeeld van hoe geloof tot stand is gebracht en hoe dat wereldje probeert zich in stand te houden. Hoeveel in onherroepelijke doodsnood verkerende atheisten heb jij persoonlijk meegemaakt. Ik ken wel een ander voorbeeld van zieltjes winnen. Een begrafenis van een gelovige vader waarbij de ongelovige kinderen tijdens de ter aarde stelling op het kerkhof de nodige verwijten over hun ongeloof van de dominee te horen kregen in aanwezigheid van familie en vrienden.

  4. Bas Fortuin. Hoeveel in onherroepelijke doodsnood verkerende atheisten hebt U meegemaakt. Zou je daar de kerken weer mee kunnen vullen denkt U. Bewijst U verhaal niet dat religie feitelijk gebaseerd is op angst aanjagen en onder zwakkeren het meest geaccepteerd wordt.

  5. De verbondenheid met een religie geeft ook de meeste problemen in onze wereld. Een eventuele God moet allang gek zijn geworden van al die verschillende invullingen van het geloof in hem.

  6. Kom op redactie laat je niet kennen. Dit zijn onderwerpen die ons allen aangaat. Dus geef ruimte om te reageren. In Nederland moet dat toch mogelijk zijn.

  7. Er is een groot yerschil tussen geloof en tradititie. Na je sterven word je ingebundeld in de collectieve geschiedenis van je volk, wat ook je gedachten waren blijf je de woorden gebruiken, die al voor Spinoza het geloof uitdrukten en die je hoopt aan je nabestaanden door te geven. Dat is een band, die je niet wilt verbreken. Geloof is mensenwerk, saamhorigheidsgevoel kan zich in symbolen uiten, die niet noodzakelerwijze voor jou dezelfde inhoud hebben als voor theologen – Immanent of transcendent. Zo zeg ik bij het gebed na de maaltijd dat ik nog niet een gelovige verlaten heb gezien en was toch in Bergen Belsen….

  8. Beste Josje, ik citeerde slechts de laatste woorden van de atheist en filosoof Voltaire. “Doden sterven niet. Dr. W.C van Dam.”

    Dit heeft niets met bangmakerij te maken maar met feiten. Ik ben opgegroeid in een christelijk gezin waarin de Bijbel iedere dag voorgelezen werd door mijn vader. Toch liet ik het geloof voor wat het was…Totdat ikzelf in doodsnood kwam omdat ik een waarschuwing van onze Kapitein in Sri-Lanka/Colombo negeerde: Ga hier niet zwemmen, er zijn haaien en zeeslangen. Ik deed het toch.

    Wij, mijn maten ik zwommen de baai over. Halverwege dacht ik aan de woorden van de Kapitein, werd bang, kreeg van schrik een hap water binnen, verslikte me en werd zeer benauwd. Toen riep ik de Naam van de Here aan…Hij redde mij. Psalm 107.

    Ik behoor bij de kleinste kerk van de wereld. Mattheüs 18:20…Want waar twee of drie vergaderd zijn in Mijn Naam, daar ben Ik in hun midden. Jeshua wist al dat gelovigen het heel moeilijk zouden krijgen en vaak een Minjan niet mogelijk zou zijn. Vandaar de Twee of Drie.

    Wees niet bang Josje: Ik kan nog geen kip maken, al krijg ik de veren cadeau. Ik lees heel de Bijbel en ben zeer goed bekend met het eerste en tweede Testament. Ik lees nu het boek van Elco M. Aronstein: 613 Mitzwot, de ge-en verboden van het Jodendom. Shalom!

  9. Bas Fortuin. Heb je nou nooit zoiets van waarom ben ik nou de uitverkorene van god, terwijl anderen in je naaste opgeving of elders een roepende zijn in de woestijn. Neem nou eens een voorbeeld van al die onschuldige kinderen. Heeft god hier dan geen boodschap aan. Ik zou het mijzelf kwalijk nemen wanneer ik in zo,n onderscheid geloof terwijl een van mijn naasten in soortgelijke situaties zou overlijden. Had geluisterd naar de kapitein en er was niks aan de hand geweest. God heeft jou deze waarschuwing niet gegeven, waarom niet eigenlijk. Toch vreemd dat god alles laat gebeuren. In die boeken van jou schrijven de orthodoxe ervaringsdeskundigen en hebben er wat op gevonden en dat is de bedoeling van het geloof. Als diep gelovig mens zou je natuurlijk kunnen denken dat de kapitein een waarschuwing van god had gekregen. Stel dat hij dat tegen jou had gezegd had jij dat dan geloofd. De menselijke waarden zijn ver te zoeken maar neem van mij aan je moet het zelf doen.

  10. Beste Josje, u zou een goed Yeshiva Student zijn met al uw prangende vragen. Job had ze trouwens ook plenty en schreef maar liefs 42 hoofdstukken vol met zijn vragen/antwoorden. Toch…Zonder Gods Antwoorden in hoofdstuk 38-42 had Job nu nog naar een leeg vel papier moeten staren.

    Zucht, ja, inderdaad Josje..De menselijke waarden in 2017 zijn ver te zoeken als je zelfs programma’ s van de EO…veertig dagen zonder seks ziet, dan draait je hart om! Dan kun je toch maar veel beter de Acht hoofdstukken van Hooglied lezen en Spreuken 5 t/m 7.

    De Kapitein was een goed man met groot verantwoordelijkheidsbesef. Nu u dat noemt, schaam ik me dat ik zijn waarschuwing toen in de wind geslagen heb en hem naderhand zelfs niet bedankt heb. Misschien leest hij wel mee nu. Sorry Kap!!!

    Josje, uw laatste opmerking: maar neem van mij aan je moet het zelf doen, is helemaal juist. Geloof zonder werken is dood leert Jacov al in het Tweede Testament in zijn brief.

    Jakobus 2:18…Maar, zal iemand zeggen: Gij hebt geloof en ík heb werken. Toon mij dan uw geloof zonder de werken, en ik zal u mijn geloof tonen uit mijn werken.

    Jakobus 2:20…Wilt gij weten, gij dwaze mens, dat het geloof zonder de werken niets uitwerkt?

    Jakobus 2:26…Want gelijk het lichaam zonder geest dood is, zo is ook het geloof zonder werken dood.

  11. Bas Fortuin. T.a.v. uw opmerking in de eerste alinea. Ik zit niet met prangende vragen. Ik heb voldaan aan de verplichting om in militaire dienst te gaan. Daar was lang haar verboden. Daarentegen vormt De Yeshiva student de grootste bedreiging voor de joodse staat Israel en dat komt omdat je maar blijft zoeken naar gods antwoorden. God heeft nimmer iets op papier gezet en daarom is het ook zo verwerpelijk om hiermee te schermen. Job had een eigen boodschap.

  12. Wat een onzin zeg dit artikel! Als je dan zo atheistisch bent, waarom wil je dan wel Joods begraven worden? Tja…in dat geval krijg je natuurlijk de full monty er bij kado: rabijntje, kaddish, verhaaltjes, etc… Geloof je er niet in? Stort jezelf dan gewoon in de verbrandingsoven of ga lekker tussen je atheistische soortgenoten liggen. Simpel!

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*