Kleurrijke achternamen

NamenWat is de oorsprong en achtergrond van de vaak opvallende Joodse achternamen? Wat voelen we zelf bij deze, namen die veelal dateren uit de tijd dat Napoleon over Nederland heerste?Een achternaam is veel meer dan een woord. Het staat voor sentiment, herkomst en familie. Wie ben je en waar kom je vandaan? Eigenlijk ben ik altijd al gefascineerd geweest door achternamen. Niet in de laatste plaats omdat mijn grootvader Salomon Komkommer heette. Een aparte naam, met een hoog pestgehalte maar vooral ook een Joodse naam. Zelf was hij makelaar in assurantiën maar door zijn achternaam weet ik dat een van mijn voorvaderen verkoper van komkommers was. Een groenteventer was een typisch beroep voor iemand van het Joodse proletariaat. Naast de familienaam Komkommer, zijn er de Citroenen, de Augurkiesmannen, Vleeschhouwers en nog tientallen anderen. Allemaal onmiskenbaar Joods. Waar achternamen zoals Cohen en Levi al eeuwenlang bestaan, vinden veel andere Joodse achternamen hun oorsprong in het begin van de 19e eeuw, toen de Fransen over Nederland regeerden.

Burgerlijke Stand 

In bijbelse tijden hadden Joden geen achternamen. Mannen en vrouwen werden aangeduid met hun voornaam, vaak aangevuld met een patroniem, oftewel een naam verwijzend naar hun vader. Om een voorbeeld te geven: Mozes ben David, of Mirjam bat Aäron. Lange tijd was dit de gangbare wijze om personen aan te duiden. Ook in Nederland werd deze constructie tot begin 19e eeuw gebruikt. Soms werd achter het patroniem ook nog de stad van herkomst geplakt. Vooral in grotere Joodse gemeenschappen was de kans groot dat er meerdere Mozes ben Josefs rondliepen. De plaats waar de familie vandaan kwam, werd er dan gewoon achter geplakt: Mozes ben Josef Hilversum. Bij de sefardische Joden, afkomstig uit Spanje en Portugal, lag het iets anders Zij hadden in de meeste gevallen al in de Middeleeuwen een familienaam aangenomen. Een voorbeeld hiervan is het bekende geslacht Abarbanel, een naam die al in de 13e eeuw in de geschiedenisboeken opduikt. Mendes Da Costa, Sarphati, Lopez Cardoso, Texeira de Mattos, Pereira, Coutinho en Da Pinta zijn ook typisch sefardische namen. Sommige stadsnamen op het Iberische schiereiland, zoals Blanes, bestaan ook nog steeds in Nederland.

Voor de asjkenazische Joden is 1811 een cruciaal jaar. Als Nederland in 1810 door Napoleon wordt geannexeerd, moeten de nieuwe departementen zich conformeren aan de Franse wet- en regelgeving. Een van de gevolgen was de invoering van de Burgerlijke Stand. Voor Napoleon had dit heel praktische redenen. Zijn Grande Armée had een grote behoefte aan nieuwe soldaten en aan belastinggeld. In die tijd hadden alleen kerken en synagogen een doop- en besnijdenisregister; de overheid had geen zicht op haar onderdanen. De Burgerlijke Stand moest daar verandering in brengen.

Patroniem, beroep en herkomst 

Naast registratieplicht moesten alle burgers die nog geen achternaam hadden er een opgeven bij de plaatselijke gemeente. Iedereen was vrij om zelf een naam te bedenken en aan te nemen. Daar bestonden geen vaste regels voor en er was ook geen landelijk register. Het was dus goed mogelijk dat iemand in Amsterdam een bepaalde naam aannam, terwijl een familielid in Winschoten een totaal andere naam verzon. En dan waren er ook nog Joden die geen naam konden verzinnen en het overlieten aan de dienstdoende ambtenaar. De meeste in Nederland aangenomen Joodse achternamen zijn echter grofweg te verdelen – naast de traditionele namen Cohen en Levi – in een paar categorieën: plaats van herkomst, patroniem, Frankfurt en beroep.

De plaats van herkomst is bij sommige achternamen direct zichtbaar, zoals Van Praag, Metz, Swaab en Elburg. Maar er zijn ook familienamen waarbij dat iets minder duidelijk is, zoals bij Batavier, verwijzend naar de Batavierstraat in de oude Amsterdamse Jodenbuurt, en Aap, ontstaan uit de Jiddisje manier van afkorten van Amersfoort: a’’f/p. Maar ook Drievoet verwijst naar een plaats. De naam is een afgeleide van Dreyfus, wat weer terug te leiden is naar Trèves, oftewel Trier.

Bij patroniemen moet gedacht worden aan een verbastering van de vadernaam. Ons voorbeeld, Mozes ben David, kon bij de naamsaanneming kiezen voor Davids of Davidson. Andere bekende patroniemen zijn Jacobs, Meijer, Salomon en Wolf. Maar ook bijvoorbeeld Appel of Appelman, afgeleid van de koosnaam voor Abraham: Appie, Ap.

De categorie Frankfurt is een uitzonderlijke en staat voor de sterke band die de Nederlandse Joden met Frankfurt am Main hadden. Niet alleen werden de minhagiem (gebruiken) van deze kille toegepast in verschillende Nederlandse asjkenazische gemeenten. De achternaam van deze families verwijst naar de symbolen waarvan de huizen in de Frankfurter Judengasse waren voorzien: Rothschild, Gans, Stern en Haas.

De beroepen van het Joodse proletariaat leveren de meest in het oog springende namen, waaronder dus van mijn overgrootvader: Komkommer. Maar ook Porcelijn, Goudsmit en Kleerekoper. Kopuit is een verbastering van Kophuid, een stuk leer dat afkomstig is van de kop van een rund. Winnik verwijst naar het Russische woord voor jeneverstoker. Er zijn ook namen die lijken te duiden op een beroep, maar dat niet zijn. Zo verwijst Melkman naar Melech, oftewel koning. En Bierman is geen kastelein, maar een verbastering van Beer. Die beer is weer een verwijzing naar de bijbelse Issacher, die in Genesis 49-15 wordt vergeleken met een bonkige ezel die een loden last moet torsten. Aangezien een ezel in latere eeuwen niet werd gezien als een krachtig dier maar als een dom beest, hebben de Joden het veranderd in beer.

Nieuwe categorie

Hoewel deze naamsaanneming tweehonderd jaar geleden plaatsvond, veranderen ook vandaag Joodse namen nog weleens. Veel Joden die alia maken, nemen een Hebreeuwse naam aan. Grote aanjager van deze ‘hebraïsering’ was Ben Goerion, de eerste minister-president van Israël. De klank van en de herinnering aan de diaspora moest verdwijnen, zo vonden de oprichters van de nieuwe Joodse Staat. Zo eiste Ben Goerion, zelf geboren als Grün, dat officieren in zijn leger hun naam zouden veranderen, zodat zij als voorbeeld konden dienen voor de soldaten. De Jewish Agency maakte zelfs een boekje met richtlijnen hoe je het beste een nieuwe familienaam kon creëren.

De nieuwe Hebreeuwse achternamen werden vaak letterlijk vertaald. Zo werd door een deel van de familie Van Praag de naam veranderd in Bar Pereg en Goldberg in Har Paz. Een mooi voorbeeld is de zoon van onze columniste Bloeme Evers die zijn naam veranderde in Ben Perach, ‘zoon van bloemen’. Een andere ‘hebraïsering’ is die van mijn achterneef. Hij veranderde zijn naam van Goudeket in Dekel (palm) vanwege de overeenkomstige klank.

En in Nederland transformeerde mijn opa Robert Juda zichzelf van een Komkommer in een Kromer. Een achternaam zegt meer dan je denkt.

16 Comments

  1. Leuk leesbaar artikel, ik weet zeker dat je hier veel mensen een plezier mee doet.
    Zelf ben ik een kleinzoon van de familie Wallach – Gobets.

    Hartelijke groet Hans.

  2. Knap werk Frank Krommer.
    Naar mijn ervaring zijn er ook veel Joden die de naam van een primaire kleur hebben aangenomen : Groen, Blauw, enzovoort.

    Over naamsveranderingen gesproken:
    Ik had een collega met de achternaam Pik. Op een morgen hing er een mededeling op het informatie bord van ons ingenieursbureau:

    Het heeft Hare Majesteit de Koningin behaagt mijn uiterst korte naam Pik te veranderen in Pique met een accent grave op de e.

    • Zip is de achternaam van mijn betovergrootmoeder, die trouwde met een Treep in Zwolle en dochter was van Hemanus Christoffel Zip uit Leeuwarden. Het gerucht gaat dat zij een Duits-Joodse handelsreizigster was of daarvan afstamde. Maar ik kan hier niets over vinden. Wie weet meer?

      • Dat is meer dan ik ooit heb kunnen uitvinden, het schijnt dat zij de koshere spijzenwetten kende en dat de plaatselijke dominee haar raadpleegde daarover ivm zijn preken!
        Vriezenveen speelt ook een rol geloof ik.
        We zijn zeker familie!:)
        Petra Montaque-Haffmans

      • op http://www.openarch.nl zijn reeds heel wat gegevens vrij beschikbaar, ik geef hier enkele van de belangrijkste (zie aldaar voor meer gegevens, zie ook de links aldaar naar data op http://www.genealogieonline.nl)

        Huwelijk op 24 mei 1898 te Zwolle:
        Bruidegom
        Johannes Onck, geboren te Arnhem, 27 jaar oud, loodgieter van beroep
        Bruid
        Gerridina Jentina Treep, geboren te Zwolle, 23 jaar oud

        zoon van:
        Huwelijk op 21 februari 1866 te Arnhem:
        Bruidegom
        Hendrik Onck, 20 jaar oud, loodgieter van beroep
        Bruid
        Jaquolina Janna van Brink, 22 jaar oud, zonder beroep

        zoon van:
        Bruidegom
        Evert Onck, 22 jaar oud, leidekkersknecht van beroep
        Bruid
        Johanna Willemina Robbers, 27 jaar oud, dienstbode van beroep

        dochter van:
        Huwelijk op 21 juli 1830 te Arnhem:
        Bruidegom
        Jan Willem van Brink, 24 jaar oud, voermansknecht van beroep
        Bruid
        Geertruida Arnaud, 19 jaar oud, zonder beroep

        dochter van:
        Huwelijk op 17 mei 1871 te Zwolle:
        Bruidegom
        Herman Gerrit Treep, geboren te Dordrecht, 30 jaar oud, timmerman van beroep
        Bruid
        Johanna Gesina Zip, geboren te Zwolle, 29 jaar oud

        dochter van:
        Huwelijk op 6 september 1838 te Zwolle:
        Bruidegom
        Hermanus Christoffel Zip, geboren op 13 oktober 1793 te Zwolle, boekdrukkersknecht van beroep, weduwnaar van Johanna Maria ter Smitten
        Bruid
        Gerhardina Hospers, geboren op 23 januari 1798 te Vriezenveen

        (opm.: de familienaam wordt ook als Sip vermeld, bij voorkeur zoeken onder Christoffel Sip en Zip wegens 1ste voornaam Herman(n)us).

        m.i. zitten hier géén Joodse families tussen.

        (zie ook http://www.joodsmonument.nl: even zoeken onder Zip, Treep en Onck bevestigd dit.)

  3. Kan iemand mij iets meer zeggen over mijn naam Gramberg,zelf denk ik van joodse afkomst te zijn maar kom er tot op heden niet helemaal uit.
    Mijn familie woonde in Rotterdam, zelf heb ok daar tot mijn 21 e gewoond. Ben geboren in 1941..

  4. Geachte lezer
    Ik ben op zoek naar de herkomst van de achternaam Van Gorkom.
    Is dit een joodse naam. Mijn schoonvader zegt dat en heeft hij gelijk.

  5. kleurrijk maar toch niet helemaal. Ik ben een Groen, gereformeerd gedoopt, maar volgens velen is de naam Groen een pure Joodse naam. Best wel interessant. Onlangs hoorde ik van iemand dat joodse mensen vroeger ook een achternaam kochten, en hoe donkerder de kleur, hoe rijker de familie. Dus hoe zit het dan echt met die kleurrijke achternamen. Overigens gaat mijn stamboom terug tot omstreeks 1560
    mvrgr. Jaap

  6. Ik heb dit mooie artikel eerder kennelijk over het hoofd gezien maar gelukkig veroudert het niet snel. Als kind was ik allesbehalve gelukkig met mijn achternaam en nog steeds kan ik er wel eens wat sip naar kijken als het onder een vonnis van mijn rechtbank staat tussen andere, vaak chique, namen, maar tijdsverloop leidt meestal toch tot acceptatie….Wel valt het me op dat de naam “Druijf” door de buitenwereld niet als een Joodse naam wordt herkend. Ik vraag me af of dat vroeger anders was.

  7. Mijn moeder werkte 1947 bij Jolo Couture, confectiefabr. Nieuwe Gracht 64, Utrecht. Eigenaar J.en H.L.Kreisberg. Later emigratie Israël, Herzliya? Wie kent de familie? Ook zoek ik schoonzus die huwde Harold Nagtegaal?
    013-533 40 93

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*