Dat is gebeurd omdat verschillende kinderen al activiteiten hadden ingepland op de woensdag voordat de Joodse lessen begonnen.

In  principe zijn de lessen gratis toegankelijk. Er wordt structureel Hebreeuwse les gegeven. Verder is er aandacht voor religie en cultuur, workshops en excursies. Tevens is er professionele begeleiding van een chazzan op weg naar bar en bat mitswa. De organisatie berust bij Gronings-Israel.

De eerstkomende les staat gepland voor zondag 4 maart van 11 tot 13 uur in activiteitencentrum ‘de Holm’ aan de Folkingestraat 9b. Die staat in het teken van Poerim.

Het zou leuk zijn volgens traditie te zorgen voor ‘mishloach manot’, een doosje/mandje met lekkernijen die kan worden geruild met een van de andere kinderen.

Auteur: Ted de Hoog

Hoe beïnvloedt je achternaam je identiteit? Heeft  je voor- of achternaam invloed op je leven, op wat  je onderneemt, op de manier waarop mensen naar  je kijken? En pas je eigenlijk wel bij je namen? Dit soort filosofische vragen neigt misschien naar nietszeggendheid en cirkelredeneringen, want je bent zozeer vergroeid met  je voor- en achternaam dat je zelfgevoel zich automatisch aanpast en alles ‘klopt’. Maar dit  geldt niet voor iedereen. Er zijn, bijvoorbeeld,  achternamen met zoveel gewicht dat je je ertoe moet leren verhouden – adellijke namen,  of historisch beladen, of priesterlijke – zoals  ‘Cohen’.

De jonge fotograaf Daniel Cohen en schrijver Mischa Cohen kwamen op de gedachte om 25 Nederlandse Cohennen te vragen hoe hun achternaam in de praktijk inwerkte op  hun omgeving en op henzelf. Dat mondde  uit in een fascinerende expositie in het Joods  Historisch Museum, Mijn naam is Cohen, die  nu, na een verlenging, nog tot 15 april te zien  is, foto’s gecombineerd met tekst, en er is een boekje met een uitgebreidere versie van de  interviews. De verhalen lopen sterk uiteen,  en geen wonder: man, vrouw, kind, agnost, orthodox, ze komen allemaal aan het woord. De een ervaart zijn naam als een ‘bijzondere  kracht’, de ander ‘vertegenwoordigt niemand  behalve mijzelf’, weer een ander haalt na 9/11  zijn naambordje weg, of iemand meldt trots ‘wij zijn al sinds 1600 de Cohennen van Amsterdam’. Het totale beeld is divers en het ontdekken van een rode draad valt bij zoveel verschillende levensverhalen niet eens mee.

Betekenis  

Wat betekent ‘Cohen’ voor de fotograaf zelf? Daniel Cohen (31), freelance fotograaf, heeft  geen simpel antwoord. „Ik draag iets mee.  Mensen denken als ze je naam horen dat je  Joods bent, er hangt veel betekenis aan. Daaraan ontsnap je niet.” Zelf leeft hij niet Joods, en dat deden zijn ouders ook niet, maar zijn Joodse grootvader overleefde Auschwitz. „Hij  dreef na de oorlog in Noordwijk een snackbar-restaurant en hij besloot de traditie niet  meer te volgen. Hij stierf toen ik twaalf, dertien was, dus ik heb de gesprekken die ik had  willen hebben niet kunnen voeren.” Het jodendom ‘fascineert’ Daniel. „Weten waar je vandaan komt, dat is deel van je identiteit, dat zal ik nooit wegstoppen. In dit project  zit mijn denken over die naam. Ik stelde de vraag die ik mezelf stel aan meer mensen, een  vraag die jaren teruggaat. Je vindt mijn zelfportret als het ware verdeeld over de 27 portretten die we hebben gemaakt. Ik maak zelf geen definitieve keuzes. De rode draad van Mijn naam is Cohen wordt gevormd door de diversiteit van al die personen.” Daniel zegt dat  er geen religieuze motieven speelden, ook al  betekent Cohen strikt genomen ‘priester’. „Je moet je verhouden tot zoveel zaken. Cohen, die naam hebben mensen niet in de hand, maar toch moeten ze er wat mee.”

Daniel werd in 1979 geboren in Leiderdorp  en groeide op in een ‘fijn gezin’ in Noordwijk. „Ik woon nu in Amsterdam, een geweldige  stad, en het enige wat ik hier mis is de zee  die ik daar had. Een belangrijke beslissing? Je gaat langs het strand wandelen, de wind  door je haar, en je krijgt helderheid.” In de periode 2001-2008 liep hij stage bij  diverse fotografen, zoals Morad Bouchakour, aangevuld met een jaartje op de Koninklijke  Academie van Beeldende Kunsten in Den  Haag; hij voelt zich vooral autodidact. In de  zomer van 2009 maakte hij het project We  want more, foto’s van artiesten backstage in de Melkweg en Paradiso, tussen hun optreden en de toegift. Daniel legde de artiesten vast, bezweet, vermoeid, uitdagend, kwetsbaar. „Je moet daarvoor eerst overleggen met directies, managers, de artiesten zelf. Je vraagt ze of je op hun meest kwetsbare momenten een foto mag maken, dat is niet niks. Sinead O’Connor is eigenlijk heel schuw, maar toen ik een portfolio met mijn werk had achtergelaten was ze ‘om’, ze belde me vier minuten later op, ik mocht komen fotograferen.”

Soms neemt hij ook een foto niét. „Ik had eens toestemming om Woody Allen te fotograferen. Ik zag hem de trap afkomen, wankel, ondersteund door twee mannen, en ik besloot, dit is niet het moment voor een foto, ik wilde alleen genieten van zijn aanwezigheid. Dat moment pakt niemand me af. Zijn manager zei dat hij zoiets nog nooit had meegemaakt.”

Ontmoeting 

We komen bij de kern van wat fotograferen voor Daniel is. „Ik hoef niet altijd een plaatje te maken. Voor mij is fotograferen vooral een ontmoeting, en die foto komt bijna op de tweede plaats. Ik maak niet te veel plannen van tevoren, ik heb geen voorstelling van wat ik wil doen, ik geef mezelf geen opdracht. Ik mag een persoon ontmoeten, een mens, en zo sta ik ook in het leven: het is zoals het is en ik hoef het allemaal niet mooier te maken.”

„Ik had altijd al een camera in mijn hand, maar ik voelde vanaf het begin dat het me om ontmoetingen ging. Misschien hou ik gewoon wel van mensen.” Hij denkt geruime tijd na. „Als je een foto van iemand neemt leg je iets van de ziel van een persoon voor altijd vast. Dat is de paradox van mijn werk: ik hou van het moment, ik leef in het nu, en toch fixeer ik iets. Toch gaat het in de eerste plaats om de intense ervaring. Fotograferen is de wereld benaderen op jóúw manier. Je hoeft niet iets in beton te gieten.”

Tegenwoordig is iedereen ‘fotograaf’, Daniel erkent het probleem van die branchevervaging. „Fotograferen is niet het maken van een plaatje, maar intens kijken naar de wereld. Ik heb er acht jaar over gedaan voordat ik voor mezelf kon zeggen dat ik een fotograaf was. Ik wist toen: zó wil ik iets vertellen. Maar om me heen zie ik mensen die al voor hun eerste foto hun visitekaartje met de aanduiding ‘fotograaf’ hebben gemaakt. „Hoe kun je jezelf zo’n stempel geven? Je doet een studie filosofie, maar ben je dan ‘filosoof’? We staan op deze aardbol heel moeilijk te doen, maar we zijn allemaal op zoek naar een kern die je nooit gaat bereiken. Het einddoel is open. Ik fotografeer om mezelf en anderen beter te begrijpen. Dat geldt altijd, dus als ik over vijf jaar iets heel anders doe dan fotograferen, ben ik in wezen verwikkeld in hetzelfde traject. Fotografie is in die zin dus geen roeping. Ik wil vanuit mijn buik leven, vanuit mijn intuïtie.”

En hij vervolgt, enigszins verrassend: „Ik voel me geen kunstenaar. Het project bij het JHM gaat over een vraag die ik mezelf steeds stelde, en het etiket dat je er opplakt maakt niets uit. Ik hoef niet iets of iemand te zijn. Weet je, individueel zijn we niet zoveel, stofjes, meer niet. Ik hang nu in een museum, maar ‘ben’ ik dan kunstenaar? Je moet niet iets per se zijn, zoveel stellen we niet voor.”

We praten geruime tijd over de heersende narcistische beroemdheidscultus, de vele talentenshows, reality-tv. „Waarom willen mensen zo graag beroemd zijn? Voordat je iets werkelijk kunt moet je een gevecht met jezelf aangaan. Veel mensen willen iemand zijn zonder ooit een moment werkelijk naar zichzelf te hebben gekeken. Ze zoeken alleen status, willen in andermans ogen iemand zijn. Neem Facebook, alles is ‘leuk’, dat is belachelijk. Waar blijft de ‘niet leuk’-button? Waar is de authenticiteit?”

Dood 

Toen Daniel 22 was kreeg een goede vriend van hem te horen dat hij een tumor in zijn hoofd had. Hij had nog een jaar te leven. „Ik heb op zijn verzoek momenten uit zijn laatste jaar gefilmd. Het was een intens jaar, ik denk nog dagelijks aan hem. Soms gaat iemand belachelijk vroeg dood, het was verschrikkelijk, maar hij aanvaardde in alle openhartigheid zijn lot. Hij was ziek, het wás zo, ik betreur dat het is gebeurd, maar niet dat het kán gebeuren. Ik wil zulke zaken nemen zoals ze zijn. Wat kunnen we anders? We proberen het goed te hebben en we moeten aardig voor elkaar zijn, en of je dertig of tachtig wordt maakt niet zoveel uit, al heb ik wel mijn voorkeur. Waarom zou je piekeren? Je komt elke dag dichter bij de kern. Het gaat nooit om het resultaat, zoals een foto, maar om het proces.”

Daniel Cohen

31.8.1979, Leiderdorp 

2001-8 stages bij diverse fotografen 

2006-7 KABK Den Haag 

Exposities: 2009 Melkweg Gallery, Amsterdam 2010 KK outlet Gallery, Londen 2010 V!P’s Art Gallery, Amsterdam, duo-expositie met Jean-Marie Périer Nu te zien: - JHM, Mijn naam is Cohen: november 2011 t/m 15 april 2012 

LJGalerie Amsterdam, We want more & more: febr-mei 2012 Boeken: 

Mijn naam is Cohen, &Cohen uitgevers - We want more, uitgeverij ’djonge hond 

Tijdens haar toer door het land sprak de  zangeres nauwelijks met lokale media. Wel ontmoette ze toenmalig premier Sharon, maar zorgde ervoor dat ze hem niet de hand  hoefde te schudden. In plaats daarvan duwde ze haar man Bobby naar voren, zodat die  Sharons hand wel moest schudden. Sharon merkte op dat het haar eerste bezoek aan het  land was, en zei te hopen dat het het eerste  van vele zou zijn. Houston antwoordde met:  ‘ja’. Door Sharon gevraagd hoe ze het vond in Israël, zei ze: ‘het is thuis, het is thuis’. Het vreemde bezoek was kenmerkend voor de  laatste fase van haar carrière, gevuld met  problemen rondom drugsgebruik en haar gewelddadige huwelijk met Bobby Brown.

Capriles (39) is nu gouverneur van de provincie Miranda, vlak bij de hoofdstad Caracas en de welvarendste provincie van het land. Zondag won Capriles al een voorverkiezing, met 61 procent van de stemmen. In diverse  provincies is een bestuur aan de macht dat  anti-Chavez is.

Capriles heeft een Joodse grootmoeder, maar hij werd katholiek opgevoed en beschrijft zichzelf als een ‘fervente katholiek’.  Toch was hij al geregeld het doelwit van antisemitische tirades.

In 2009 kwamen supporters van de regering van Chavez (die al  dertien jaar aan de macht is) bijeen bij zijn  ambtswoning en schilderden swastika’s op de muren. Tijdens de gouverneursverkiezingen van 2008 noemde de regeringsgezinde pers hem ‘een lid van de Joods-zionistische  bourgeoisie’ en ‘genetisch een fascist’.

Auteur: Ted de Hoog

Maandag raakte in New  Delhi, India, de vrouw  van de Israëlische defensie-attaché licht gewond bij een aanslag. Tali Yehoshua-Koren had met haar chauffeur net de ambassade  verlaten toen een motorrijder hen achterop reed terwijl hun auto stilstond voor een  stoplicht in de Aurangzebstraat. Hij plakte iets op de achterklep; volgens Ynet News had Koren dat op het laatste moment in de gaten en ontsnapte ze uit de auto voor de bom ontplofte. De dader ontkwam, haar chauffeur en  twee passanten raakten licht gewond. Koren had granaatscherven in haar rug en onderlichaam, maar een dag later kon ze het ziekenhuis al verlaten, nadat ze was geopereerd  door twee Israëlische artsen.

Op vrijwel hetzelfde moment ontdekte  een alerte Georgische chauffeur werkzaam  bij de Israëlische ambassade in Tiflis, een in plastic verpakt voorwerp dat onder de auto  was geplakt. Hij waarschuwde de politie, die  de bom onschadelijk maakte.

Beide aanslagen waren een dag en vier jaar  na de moord op Hamasleider Mughniyeh in  Damascus, nooit door Israël opgeëist, maar  dat heeft niet geholpen. Iran en Hezbollah  hebben destijds wraak gezworen en de Israelische politie en veiligheidsdiensten waren ook dit jaar weer alert. Netanyahu zei meteen  dat Iran achter deze aanvallen zat. „Het land  is de grootste exporteur van terrorisme ter  wereld.” Een Iraanse woordvoerder noemde  die beschuldiging ‘niets dan leugens’, maar  volgens Israël waren er duidelijk sporen van  organisatie door Iran. Een eerste onderzoek  wees uit dat de bommen professioneel waren, maar niet erg gecompliceerd.

Waakzaam

Niemand was verbaasd over deze acties. Iran had recentelijk al gedreigd dat Israël wereldwijd aanslagen kon verwachten, een antwoord op de moorden, de laatste twee jaar,  op nucleaire wetenschappers, en allerlei geheimzinnige explosies binnen Iran die diverse hoge militairen het leven kostten.

Noch de timing, noch de locaties van  de aanslagen van maandag waren volgens  Ha’aretz toevallig. Er werden geen doelen binnen Israël gekozen om Israël niet het excuus  te geven voor aanvallen op Hezbollah, want  de sji’itische represailles die daarop zouden  moeten volgen wil men bewaren voor ‘de dag  na de aanval op Iran’.

India en Georgië lagen als doelwit voor de  hand, omdat Israël met die landen nauwe betrekkingen heeft en het zijn bovendien landen met lekke grenzen en een matig efficiënte politie. Georgiës buurland is Azerbeidzjan,  waar agenten uit zowel Israël als Iran vrijelijk  opereren. Georgië heeft vrij veel connecties  met Iran; zakenlieden en toeristen komen geregeld naar Tiflis en de haven Batoemi. Vlakbij, in Tsjetsjenië, wemelt het van de werkloze  jihadisten. De weerloosheid van India liep al  diverse malen in het oog (denk aan de grote  aanslag op Bombay in 2008, ‘26/11’). In beide landen is het niet al te moeilijk om explosie-  ven te smokkelen en daders te verbergen.

Buitenlandcommentator Amos Harel zei  dat deze twee aanslagen aantonen dat Iran  problemen heeft om dicht bij belangrijke  Israëlische doelen te komen. De incidenten  vonden plaats ‘aan de periferie van Sjien  Beets waakzaamheidsgebied’, aanvallen op  auto’s die zich ook nog buiten het terrein van  de ambassades bevonden de bekroning van  een lange reeks mislukte aanslagen.

De aanslagen van maandag zijn mogelijkerwijs het begin van een lange reeks, maar  een confrontatie met Hezbollah en Iran zit er  voorlopig niet in. Vorige week deed Hezbollahleider Nasrallah bovendien een opvallende uitspraak: Hezbollah nam ‘geen orders  aan’ van Iran. De beweging staat onder druk  door de problemen van Syrië en de rechtszaak  rond de aanslag op de Libanese ex-premier  Hariri, dinsdag zeven jaar geleden. Wilde zij  met deze aanslagen soms haar zelfstandigheid en vitaliteit bewijzen? Dinsdag vond er  weer een mislukte aanslag plaats in Bangkok,  waarbij Iraniërs betrokken waren, vermoedelijk op weg naar de Israëlische ambassadeur.

Schok  

Hoe klein de aanslag in New Delhi ook was,  voor de directe omgeving van Tali Koren was  die een schok. Ze is medewerkster bij de ambassade en volgens een collega ‘een vriendin  voor iedereen’; het regende de dagen erna bloemen en telefoontjes. Ambassadeur Alon  Ushpiz gaf ondertussen interviews aan de In-  dische pers waarin hij zei – hij is tenslotte diplomaat – dat hij een ‘totaal vertrouwen’ had  in de Indiase veiligheidsdienst. „We voelen  ons volkomen veilig,” zei hij. De aanslag had  veel slechter kunnen aflopen: Tali Koren was  net op weg om haar kinderen van school op te  halen en als die tijdens de aanslag bij haar in  de auto hadden gezeten, had de kleefbom dra-  matische gevolgen kunnen hebben. „We zijn  altijd gewaarschuwd dat we een doel zijn,” zei  een van de medewerkers. „Maar je begrijpt  het pas als het echt gebeurt.”

Voorlopersrol, een sociale antenne, of toch weer ‘die oorlog’? De oorzaken van het hoge echtscheidingscijfer in Joods Nederland, zoals gevonden werd in een rapport over Joden in Nederland, nader bekeken.

Tekst: Achsa Vissel

In het rapport De Joden in Nederland anno 2009, een onderzoek dat in opdracht van het Joods Maatschappelijk Werk is uitgevoerd door Hanna van Solinge en Carlo van Praag, staan verrassende uitkomsten over het relatiegedrag in Joods Nederland. Het aantal scheidingen onder de Joodse populatie blijkt opvallend veel hoger te liggen dan bij de gemiddelde Nederlander. Uit de eerdere versie van ditzelfde onderzoek (uit 2000) bleek bijvoorbeeld dat van de tussen 1955 en 1964 geboren Joodse Nederlanders 55 procent binnen tien jaar tot echtscheiding overging, tegen 22 procent bij de rest van de bevolking. Bij alle leeftijdsgroepen kwam zo’n hoog percentage aan het licht.
Volgens de onderzoekers zou dat cijfer op dit moment zelfs hoger uitvallen. Welke oorzaak ligt daaraan ten grondslag? Hanna van Solinge vertelt dat de Nederlandse Joden wat betreft relatievorming en -ontbinding al anderhalve eeuw een voortrekkersrol spelen. „Eerder dan de rest van het land begonnen ze aan wat we de eerste demografische transitie noemen: een globaal, economisch verklaarbaar verschijnsel. Vroeger kreeg men veel kinderen, wat als een soort oudedagsvoorziening werd gezien. Maar zodra het in een land economisch goed gaat leven mensen langer en verminderen ze hun kindertal. Dat proces begon in Nederland ongeveer 150 jaar geleden; de Joodse bevolking liep daarbij voorop,” vertelt Hanna.

Meer en meer scheidingen

„Dat deden ze ook bij de zich in alle moderne landen afspelende tweede demografische transitie: trouwen met een zelf (en dus niet door de ouders) uitgekozen partner. Dat is geen economisch maar een sociaal-cultureel verschijnsel: de strakke normen van de samenleving begonnen in de na-oorlogse periode een steeds minder grote rol te spelen. Ook samenwonen voor het huwelijk en makkelijker scheiden als een relatie niet meer biedt wat je ervan verwacht horen bij die transitie.” Ondertussen is vanaf 1970 – toen de wet zo aangepast is dat het makkelijker werd om een echtscheiding aan te vragen – het aantal scheidingen in Nederland enorm gestegen. Vandaag de dag strandt een op de drie à vier huwelijken. Hanna: „Er zijn altijd voorlopers, groepen die veranderingen als eerste omarmen; bij deze ontwikkelingen waren dat de Joden.”

Joden als trendsetters

Hoe verklaart ze deze voorsprong vanuit demografisch oogpunt? Hanna: „Joden zijn altijd vooral stadsbewoners geweest, in verband met hun beroepen. In de stad worden de trends het eerst zichtbaar. Joden zijn van oudsher veel kosmopolitischer dan de rest van Nederland. Veel mensen kwamen vroeger niet verder dan de grenzen van hun eigen provincie; je was zeventig jaar geleden al hip als je met iemand uit een ander dorp trouw-de. Joden waren altijd migranten en hadden vaak elders familie wonen. Ze hadden daarom meer contact met de rest van de wereld, wisten eerder wat er gaande was en pikten waarschijnlijk daardoor eerder de sociale trends op.”

Aanwezige kennis

Dat blijkt volgens Hanna ook uit het feit dat ze anderhalve eeuw geleden al begonnen met kleinere gezinnen te stichten. „We kunnen het ons nu niet meer voorstellen, maar honderd jaar geleden had men nauwelijks een idee hoe je je kindertal kon indammen. Maar de Joodse bevolking, ook de lageropgeleiden, deden dat toch. Ze hadden dus – waarschijnlijk door die kosmopolitische inslag – kennis over geboortebeperking. ” Na de oorlog zette de trend om vaker te scheiden zich door. Hanna: „Er was een sterke drang om vooruit te komen. In vergelijking met de rest van Nederland was de Joodse bevolking erg hoog opgeleid en stond hoog op de maatschappelijke ladder. Later trouwen, ongehuwd samenwonen, seriële relaties en meer scheidingen zijn fenomenen die samenhangen met een hoog opleidingsniveau. Voor een deel kun je het hoge scheidingscijfer daarmee uitleggen, maar een ander deel blijft onverklaard.”

Sociale antenne

Chris Kooyman, stafmedewerker onderzoek bij het Joods Maatschappelijk Werk, heeft wel een idee hoe dat onverklaarde deel uitgelegd kan worden: „Ook als je de rol van het hoge opleidingsniveau van de uitkomsten aftrekt is het aantal scheidingen onder Joden nog steeds erg hoog: grofweg het dubbele van dat van de rest van Nederland. Uit onderzoeken blijkt dat de invloed van de Tweede Wereldoorlog tot en met de naoorlogse generatie doorwerkt. Mijn speculatie is daarom dat er een grote invloed van ‘de oorlog’ is. Veel Joden wilden na ‘45 snel trouwen, kinderen krijgen en alles vergeten. Maar kinderen die door getraumatiseerde ouders zijn opgevoed kunnen daardoor belast worden. De kans dat er in de relationele sfeer iets misgaat lijkt me groot.” Over de voortrekkersrol van Joden op het gebied van relatievorming denkt Kooyman dat die te maken heeft met de zogenaamde ‘sociale antenne’ van Joden, de gevoeligheid om op de pikken wat er op sociaal gebied gebeurt. „Als bedreigde minderheid hadden ze die nodig, want ze moesten dreiging herkennen,” aldus Kooyman. „Die gevoeligheid voor het oppikken van sociale trends zie je terug in het feit dat je veel Joden vindt in de sociale wetenschappen, en zelfs in de voortrekkersfunctie die Israël heeft op het gebied van hightech. Dezelfde gevoeligheid kan ervoor zorgen dat ze trendsetters werden bij nieuwe ontwikkelingen op relatiegebied.”

Ruzie mag niet

Is de invloed van ‘de oorlog’ terug te zien in de praktijk? Manja Pauka en Marc Grünfeld, die samen het mediationteam van het Joods Maatschappelijk Werk in Amsterdam vormen, zien regelmatig stellen die een scheiding doormaken. „De tweede generatie, degenen wiens ouders vóór of tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geboren, heeft niet altijd de beste communicatieskills. Vaak hebben ze niet goed geleerd om ruzie maken, iets wat in het gezin van herkomst werd vermeden. Aan de ene kant ‘mocht’ het niet omdat je zuinig moest zijn op de soms weinige overgebleven familieleden; aan de andere kant werden de ouders ontzien omdat ze ‘al zoveel hadden meegemaakt’. Dat kan tot grote problemen leiden in een huwelijk: we zien vaak dat mensen, omdat ze niet weten hoe ze tijdig en op een open manier manier emoties als woede naar een partner kunnen uiten, op een dag de stekker er helemaal uittrekken. Soms leert men pas tijdens de mediation hoe met dat soort gevoelens om te gaan; we hebben zelfs een echtpaar gezien dat in de sessies voor het eerst echt in gesprek ging. Conflicten werden opgelost en men ging elkaar weer waarderen. Het was te laat om het huwelijk te redden, maar het goede contact dat was ontstaan maakte het mogelijk de kinderen verder in goed overleg op te voeden. Heel belangrijk natuurlijk; als gescheiden ouders niet goed met elkaar communiceren zijn de kinderen de dupe.”

Cultuurverschillen

Als mogelijke oorzaak voor het hoge percentage scheidingen zien Pauka en Grünfeld verschillen in cultuur. „Zo’n 70 procent van de huwelijken binnen Joods Nederland zijn ondertussen gemengd. Naast de combinatie Joods-met-niet-Joods zijn er de Israëli’s met een Nederlandse niet-Joodse partner. Ook hier kan, naast heimwee naar het thuisland bij de Israëlische partner die niet door de Nederlandse wederhelft gedeeld wordt, tweedegeneratieproblematiek doorsijpelen. Een niet-Joodse partner snapt vaak niets van de conflictvermijdende communicatiestijl; de Joodse partner wordt zich daar vaak voor het eerst van bewust. Dat kan de nodige spanning oproepen. Een niet-Joodse partner kan verrast zijn door het belang van de familieband voor Joden, die soms veel bemoeienis en aandacht vraagt. Ook dat kan tot spanning leiden.”

Patronen herhalen

Ook psychotherapeut Bronia Davidson-Rosenblatt heeft het idee dat een gemengd huwelijk specifieke uitdagingen kan opleveren. „Dat er meer gemengd gehuwd wordt is het gevolg van de stijgende assimilatie. Wanneer mensen vanuit totaal verschillende nesten bij elkaar komen brengt dat risico’s met zich mee voor een relatie; met de verschillen die er zijn kan het lastig omgaan zijn. Sommigen doen het heel goed: die zijn reflectief, bekijken hun eigen gedrag en herhalen niet automatisch de patronen die ze van huis uit hebben meegekregen. Herhaal je die patronen onbewust en ongewild wel, dan kunnen er gezins- en relatieproblemen ontstaan. Vooral wanneer beide partners dat doen heb je kans op een clash; wat ik wel meemaak in partnerrelatietherapieën.”

Veilig hechten

Micha van Dijk en Liesbeth van der Leeuw, relatie- en gezinstherapeuten zien veel Joodse cliënten. Ze zien een link tussen de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog en het hoge aantal scheidingen in de Joodse gemeenschap. „Er zijn nauwelijks cijfers over te vinden, maar uit de praktijk krijgen we wel die indruk. Het lijkt een trauma te zijn van de hele Joodse bevolking, een kloof tussen de ouders die de oorlog hebben meegemaakt en hun kinderen. Dat trauma uitte zich onder meer in de manieren waarop een kind zich heeft kunnen hechten aan een moeder – we spreken over de jaren 50, toen de opvoeding meer moeders ‘pakkie an’ was dan nu. Wat je ziet is dat veel moeders die uit de oorlog zijn gekomen niet genoeg emotionele bagage hadden, niet genoeg bronnen om uit te putten om een kind op een compleet veilige manier aan zich te laten hechten. De angst voor verlies en de onverwerkte trauma’s bleven en blijven doorspelen, zeker ook bij de naoorlogse generaties.”

Spiegelen

„Wat we veel zien bij mensen is dat een deel van de persoonlijkheid niet uitgerijpt is,” vervolgen ze. „Dat houdt in dat het lijkt of je op bepaalde gebieden in je leven in een bepaalde leeftijd bent blijven steken. Je bent een volwassen, intelligent persoon, maar kan bijvoorbeeld niet met collega’s samenwerken. Dat kan zich ook op relatiegebied uiten. Veel mensen kwamen psychisch zo beschadigd uit de oorlog dat hele basale functies als vertrouwen, houden van en hechten niet goed functioneerden. En dat beïnvloedde ook sterk hoe ze kinderen konden laten opgroeien tot zelfstandige wezens.” Dit komt op een subtiel niveau tot uiting, benadrukken de twee. „Naar buiten toe ziet het er vaak prima uit: een mooi huis, goede banen en een geweldig bar mitswa-feest, maar daaronder spelen andere dingen. Dat begint al heel jong, wanneer een baby het bij een simpel huilpartijtje nodig heeft om op het meest basale niveau de boodschap te krijgen dat zijn huilen, zijn ongelukkig voelen, oké is. Dat noemen we ‘spiegelen’, en als het goed is gebeurt dit de hele jeugd door.” Wordt een kind volwassen en gaat het relaties aan, dan kan het vanuit die basis zogenaamd ‘wederkerig’ contact aangaan: op een gelijkwaardige manier zowel met een partners prettige als lastige kanten omgaan. „Vaak kan een therapie helpen elkaars moeilijke kanten te accepteren. En een enkele keer stuit je, bij de oudere generaties, op pijnlijke erfenissen uit de oorlog, waarbij je alleen maar stil kunt vallen.”

Verwennen of verwaarlozen?

„We zien het hele scala, van emotionele verwaarlozing tot wat we emotionele verwenning als vorm van verwaarlozing noemen: alle mogelijke obstakels voor de neus van een kind weghalen zodat het geen moeilijkheden leert kennen,” aldus Micha en Liesbeth. „Helaas leert het op die manier niet om zelf hobbels te nemen in het leven. Ook niet op relatiegebied, want voor een relatie of huwelijk moet soms gevochten worden. Bewijs voor onze observaties is er verder nauwelijks, het zijn veronderstellingen.” Het lijkt hoog tijd dat iemand het onderzoek naar deze zaken uitdiept.

Waar gaan de ruzies over? Ingrid ging op bezoek bij haar broer Gerard en zijn vrouw Annet, maar die vergaten te bedanken voor de meegenomen appeltaart. Opa en oma gingen mee op vakantie, maar gingen met kleinzoon Bertje naar het strand in plaats van naar het zwembad, in strijd met wat met schoondochter Ina was afgesproken. Meestal schuiven de net herenigde familieleden na een paar norse woorden aan de netjes gedekte tafel. Wat ik me afvraag is: hoe zou een Joodse variant van dit programma eruitzien?
Laat ik allereerst aangeven dat ik de inspiratie voor het antwoord op deze vraag in mijn eigen omgeving vind, maar daarnaast ook put uit hetgeen ik zag tijdens mijn journalistieke reizen langs Joodse gemeenschappen wereldwijd de afgelopen jaren. Er zijn – grof gezegd – twee varianten waarop met tegenstellingen, irritaties en frustraties wordt omgegaan in Joodse kring. De eerste variant is die waarbij op zeer luide toon ruzie wordt gemaakt, desgewenst schreeuwend en met veel handgebaren. Voor een buitenstaander kan het lijfelijk aanwezig zijn bij een dergelijke ruzie, thuis bij een Joods familie, een schokkende ervaring zijn. Woorden worden kracht bijgezet met hard gebons op tafel. Er worden opmerkingen gemaakt die door merg en been gaan. Vrouwen rennen snikkend de kamer uit, en een oude, grijze man geeft met jas en sjaal om aan geen moment langer te blijven in een huis waar een achterbakse egoïst (de drie jaar jongere broer van de grijze man) het voor het zeggen heeft. En dan komt het: twee minuten later zitten de twee bejaarde broers Ab en Sam in fauteuils weer rustig met elkaar te spreken over verstandige beleggingen, terwijl de net nog snikkende vrouwen met een glimlach wat lekkere pekelaugurken op tafel zetten.
Een andere veelvoorkomende variant uit Joodse kring is dat juist helemaal geen ruzie wordt gemaakt, helemaal niets wordt uitgesproken en na een tijd – vrij plotseling – de stekker uit een relatie of vriendschap worden getrokken. Mensen raken gebrouilleerd en zijn in beperkte mate in staat om het contact weer aan te knopen. In de Joodse versie van Het Familiediner zou de presentator wanhopig in de knel komen, omdat de aanloop naar de vredig gedekte tafel bovengemiddeld indringend is. Het Joodse familiediner zou waarschijnlijk een weinig gestructureerd programma zijn, simpelweg omdat de deelnemers zich weinig gelegen zouden laten liggen aan het vooraf uitgestippelde scenario. Deze week kunt u in het NIW lezen dat uit onderzoek blijkt dat in Joodse kring aanzienlijk meer relatieproblemen en scheidingen voorkomen. De achterliggende oorzaken blijken uit aanzienlijk meer te bestaan dan alleen een verwijzing naar de Shoa. Ruzies in Joodse kring hebben heel vaak een extra lading. Tijdens mijn reizen trof ik geregeld twee oudere heren aan die felle twisten met elkaar uitvochten en daarbij een belangrijke tegenstelling binnen een Joodse gemeenschap belichaamden. Uiteindelijk komt het er vaak op neer dat ze, zeker in gedecimeerde gemeenschappen, op sjabbat beiden nodig zijn om een minjan te vormen en dan, in ieder geval voor even, de gelederen te sluiten. Misschien is dat wel een mooie slotakte voor de Joodse versie van Het Familiediner, waarbij het de vraag is of die om religieuze redenen wel mag worden gefilmd.

Tekst: René Zwaap

In ‘Going Home’, het openingslied van zijn nieuwe cd Old Ideas, introduceert de Joods-Canadese singer-songwriter Leonard Cohen zich als een ‘lazy bastard living in a suit’. Dat moet ironisch bedoeld zijn. Van luiheid kan men hem op zijn oude dag toch onmogelijk betichten. Op de gerespecteerde leeftijd van 77 – door hemzelf de ‘derde akte’ van zijn leven genoemd – lijkt Cohen juist bezig aan een tweede jeugd. De afgelopen jaren maakte hij de ene na de andere grote wereldtournee. Hij stond op het podium van de grootste rockfestivals, en in 2008 nog in het Amsterdamse Westerpark, waar hij de sterren van de hemel zong. Cohen heeft in zijn werkzame leven als muzikant juist nog nooit zo intensief opgetreden als de laatste jaren. Dat zal ermee te maken hebben dat zijn ex-manager zich vergreep aan het geld van de zanger en vervolgens failliet werd verklaard en geen cent aan Cohen terugbetaalde. De dichter was in één klap beroofd van bijna al zijn financiële reserves. Cohen werd op die manier bijna gedwongen de planken weer op te stappen. In september 2009 stortte hij tijdens een optreden in het Spaanse Valencia in elkaar. Oververmoeidheid leek de oorzaak.

Hallelujah

In dezelfde periode werd Cohen’s lied ‘Hallelujah’ ontdekt door het grote tv-publiek. Het werd via talloze door de firma Endemol geproduceerde inquisitieshows voor jeugdig zangtalent gekweeld door een oneindige parade aan jonge meisjes. Cohen zelf riep op tot een moratorium op coverversies van zijn song, maar tevergeefs. Maar het zorgde ervoor dat zijn werk werd herontdekt door een nieuw miljoenenpubliek. Overal waar hij komt wordt Cohen nu overladen met onderscheidingen, zoals verleden jaar in het Spaanse Oviedo, waar hij uit handen van kroonprins Filipe de prestigieuze Principe de Asturias-award mocht ontvangen, goed voor 50.000 euro. De elf minuten durende dankrede die Cohen bij die gelegenheid in Spanje uitsprak, is overigens in zijn geheel op You- Tube te zien en maakt meteen duidelijk dat Cohen nog goed zou klinken als hij alleen de krant voorlas. Old Ideas heeft veel trekjes van een last farewell. De orchestratie is rudimentair, de van veel religieuze symboliek en galgenhumor doortrokken liederen worden eerder voorgedragen dan gezongen. Meer dan ooit lijkt dit werk op een gezongen dichtbundel. Het nummer ‘Going Home’ – dat een voorbode lijkt op het accepteren van de dood – werd oorspronkelijk als een gedicht afgedrukt in het magazine The New Yorker. Verdwenen zijn de extatische poëtische vergezichten die wijlen Kurt Cobain ooit naar eigen zeggen deden verlangen naar een ‘Leonard Cohen afterlife’. In plaats daarvan heerst op Old Ideas vooral een plechtige, religieuze sonoriteit van een sterveling die in het reine probeert te komen met zichzelf en de schepper. Zoals in het nummer ‘Amen’ :

Tell me again when the victims are singing
And the laws of remorse are restored
Tell me again that you know what I’m thinking
But vengeance belongs to the Lord

In die zin is Leonard Cohen met Old Ideas (het album zal ook niet voor niets zo heten) helemaal terug bij zijn roots. Cohen (Montreal, 1934) begon zijn muzikale carrière op jonge leeftijd als chazan, voorzanger in de synagoge. Op veertienjarige leeftijd trok hij met zijn vader langs de sjoels van Quebec om de heilige teksten voor te dragen. Zijn grootvader van moederszijde, Solomon Klinitsky- Klein, was rabbijn in Montreal, zijn grootvader van vaderskant, Lyon Cohen, presideerde over de Shaar Hashomayim-synagogue en was een van de sturende krachten bij het in leven houden van de Joodse traditie in Canada.

Boeddhist

Naast de Tenach heeft het boeddhisme een prominente plaats op Old Ideas. Cohen begon zich al in de jaren 70 voor het boeddhisme te interesseren, en trok zich in de jaren 90 zelfs enige jaren terug als monnik in het Mount Baldy Zen Center in Los Angeles. Cohen ziet daarin geen tegenstrijdigheid. „In de traditie van zen die ik beoefen, is geen sprake van gebed of de aanvaarding van een godheid, dus theologisch is er geen enkel beletsel voor het Joodse geloof,” legde hij uit. „Ik ben niet op zoek naar een nieuwe religie, ik ben tevreden met de oude.” Op Old Ideas gaan jodendom en zen in ieder geval samen in een nieuwe poëtische taal.

He will speak these words of wisdom
Like a sage, a man of vision
Though he knows he’s really nothing
But the brief elaboration of a tune

(uit ‘Going Home’)

Foto: Nati Shohat/FLASH90