Toen vorige week het nieuws over de zware bombardementen van de Israëlische luchtmacht op diverse doelen in Syrië uitlekte, hield de wereld even haar adem in. Zou Assad zo’n frontale aanval op het centrum van zijn macht zonder vergelding voorbij kunnen laten gaan? Was dit het begin van een nieuwe regionale oorlog tussen Israël en Syrië en bondgenoot Hezbollah in Libanon? Israël nam het zekere voor het onzekere en trof extra voorbereidingen aan de noordelijke grenzen. Maar aan de Syrische grens op de Golanhoogvlakte werkte Israël al lang voor de bombardementen van vorige week aan extra bescherming, gedwongen door de steeds heviger wordende gevechten tussen het leger van Assad en rebellen in het gebied. Het NIW ging langs op de Golan voor een schets van de situatie ter plaatse.

Zwarte rook
Op een paar kilometer van een hooggelegen uitkijkpunt nabij het dorpje Buq’ata op de Golanhoogvlakte stijgen zwarte rookwolken op boven het Syrische dorp Jubata Al Kashab. Regelmatig echoën luide explosies uit de Syrische vallei Israël binnen. Beneden vechten regeringstroepen van de Syrische president Bashar Assad bloedige veldslagen uit met rebellengroepen, die nu al twee jaar proberen het repressieve regime van Assad omver te werpen. Ondanks het geweld vlak over de grens was het hier afgelopen Pesach – traditioneel het hoogseizoen voor toerisme op de Golanhoogte – nog een drukte van belang. Alle gastverblijven zaten vol. Veel Israëli’s grepen de kans om naar de gevechten bij de grens met Syrië te kijken. Maar sinds Israëls bombardement op Damascus is de situatie gespannener. „De IDF trekt hier troepen samen. In Buq’ata en Mahdal Shams wemelt het van de soldaten,” zegt Wael Mugrabi (36), die in het nabijgelegen dorpje Ein Kinya woont. Net als twintigduizend andere bewoners van de Golanhoogte is Mugrabi van Druzische afkomst. Hij heeft veel familie in Syrië, met wie hij iedere dag belt. „Ze maken het nog goed, maar iedereen is bang. Toch is het bij ons in de omgeving eigenlijk nog rustig. Niemand die ik spreek, maakt zich al te veel zorgen.”

Controle
Maar de relatieve rust op de Golanhoogte is bedrieglijk. Het Israëlische leger neemt de Syrische dreiging uiterst serieus. „We zien iedere dag dat aan onze grens met Syrië hevig wordt gevochten. De regering van Assad verliest de controle in het grensgebied,” zegt luitenant-kolonel Peter Lerner, de woordvoerder van de IDF die belast is met de ontwikkelingen op de Golan. „Over de rebellen die in de buurt opereren, zijn we zeer bezorgd. Er zit van alles tussen: van democratisch gezinde vrijheidsstrijders tot radicale islamisten.” De zorgen over de rebellen worden al maanden breed uitgemeten in de Israëlische media. Dat Assad geen vriend is – formeel zijn Israël en Syrië in oorlog en de regering in Damascus steunt Hamas en Hezbollah – is bekend. Maar Israël weet in ieder geval hoe zijn regering in elkaar steekt en denkt. Het grensgebied op de Golanhoogvlakte was de afgelopen decennia Israëls meest rustige grens. „Veel mensen denken: Assad is the devil we know,” zegt Lerner.

Fateh-110
Burgeroorlogen zijn notoire besmettingshaarden en Israël volgt de situatie bij de Golanhoogte op de voet. Het land ziet drie gevaren: leveranties van game changing wapens aan Hezbollah; chemische wapens in handen van terroristen; een burgeroorlog die de grens oversteekt. Israël hield zich twee jaar lang afzijdig, afgezien van een aanval op een rakettransport in januari. Israël heeft altijd gezegd dat het ingrijpt wanneer een van de drie bovengenoemde ‘rode lijnen’ wordt overschreden. Ook de laatste twee aanvallen waren niet gericht tegen Assad, maar tegen Hezbollah. Wie heeft waarbij belang? Hezbollah steunt Assad openlijk, en terreurleider Nasrallah heeft op zijn beurt beloofd dat Hezbollah Damascus niet zal laten vallen – enkele honderden Hezbollahstrijders zouden nu al zij aan zij met de alevieten tegen de soennieten vechten. Assad moet Hezbollah te vriend houden, want strategen voorzien voor de komende jaren een drastische ontwikkeling: Damascus ‘valt’ vroeg of laat en Assad trekt zich terug op het alevitische ‘thuisland’ in de kuststreek; de moordpartij in Baniyas (waar Assads troepen vorige week tientallen of meer soennitische burgers vermoordden) zou een etnische zuivering zijn als onderdeel van de voorbereiding op dat cultureel homogene ‘West-Syrië’. Die nieuwe staat zou tegen Libanon aan komen te liggen, waardoor Assad en Hezbollah nog inniger verbonden zouden raken. Zo’n alevitische rompstaat houdt Israël niet wakker, maar Assads beloning voor Hezbollah wel: Iraanse Fateh-110-raketten, die met een bereik van 300 kilometer, een explosieve lading van 600 kilo en een accuratesse van 200 meter meteen de nauwkeurigste projectielen van Hezbollah zouden zijn; of Scud D-raketten, die minder precies zijn maar een dodelijker lading hebben. En dan moet Israël nog letten op Yachont-raketten die op grote afstand schepen kunnen raken, en SA-17’s, die vliegtuigen kunnen neerhalen. Wat het dan ook was wat Israël aanviel, ingrijpen werd kennelijk als noodzaak ervaren, en het escalatierisico nam Jeruzalem op de koop toe.

Sjiieten en soennieten
Israël speculeerde daarbij op Assads moeilijke positie: hij kan zich geen oorlog met Israël veroorloven, al kan hij later wel tot terreur besluiten. Hezbollah wil zijn kostbare arsenaal niet verspillen aan een oorlog met Israël en zijn voorraad Iraanse wapens aanvullen via de Syrische route zolang het nog kan. Damascus bestempelde de Israëlische aanval als een bewijs voor ondersteuning van de rebellen, maar dat gelooft eigenlijk niemand, noch zal Israël Syrië binnenvallen, want dan zouden alle vijanden zich aaneensluiten. Het is wel zo dat sjiieten graag zouden zien dat sjiieten aller landen zich zouden verenigen tegen Israël. De Iraakse ex-militieleider Muqtada al-Sadr riep op tot wraakacties om ‘de eer van Damascus te redden’. Volgens professor Uzi Rabi van de Universiteit van Tel Aviv hopen sjiieten in Libanon, Irak en elders dat de Israëlische aanvallen worden gebruikt ‘om een problematische kloof tussen soennieten en sjiieten om te buigen en terug te keren naar het simpele begin – Israël tegen de rest’.

Op 2 mei ging ook in Nederland Margaretha von Trotta’s Hannah Arendt in première, haar fi lm over de Duits-Joodse politieke denkster die berucht werd om haar these over ‘de banaliteit van het kwaad’, die tot een van de bekendste frases uit de politieke fi losofi e uitgroeide. Arendt werd geboren in 1906 en studeerde in Marburg fi losofi e onder Heidegger, de later in nazistisch vaarwater belande fi losoof met wie ze enige tijd een relatie had en die haar leerde ‘denken’. Ze ontvluchtte Duitsland en vervolgens, dankzij visums van de Amerikaanse diplomaat Hiram Bingham IV, ook Frankrijk. Ze belandde met haar echtgenoot Heinrich Blücher in het Joodse intellectuele milieu in New York en groeide in de Verenigde Staten uit tot een vooraanstaand denkster over vrijheid, macht, geweld en totalitaire systemen (The Origins of Totalitarianism, 1951). In 1961 werd ze door The New Yorker naar het proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem gestuurd (in de fi lm zitten originele zwart-witbeelden van de rechtszaak) om er artikelen over te schrijven, die zouden uitmonden in haar boek Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. Ze kwam tot de slotsom dat hier een type dader aan het woord was dat niet overeenstemde met het traditionele beeld van de wrede massamoordenaar: daar stond, in zijn glazen kogelvrij hok, geen losgeslagen sadist, maar een schrijftafelmoordenaar die tot vlak voor zijn executie door ophanging, op 31 mei 1962, bleef volhouden dat hij ‘de regels van de oorlog en zijn vlag’ gehoorzaamde, dat hij bevelen had opgevolgd en niets anders. En hij vertoonde geen spoor van berouw of zelfrefl ectie.

Gedachteloos
Arendts artikelenreeks, en het boek dat daarop volgde, vestigde voorgoed de idee van ‘de banaliteit van het kwaad’. Voor haar komt het kwaad niet voort uit radicaal denken (Eichmann was beslist een overtuigd nazi, hoewel hij bij de SS ging om carrièreredenen, zoals hij zei), maar is dat eerder een gevolg van een gebrek aan denken, de neiging van mensen om orders te volgen in plaats van zelfstandig na te denken: eigenlijk dacht Eichmann niet, en de fi lm laat prachtig zien hoe ze tot die conclusie komt. Als aanklager Hauser hem vraagt of Eichmann misschien wat meer Zivilcourage (burgerlijke moed) had moeten hebben blijkt dat hij er geen benul van heeft wat daarmee wordt bedoeld: hij geeft een antwoord dat erop neerkomt dat zoiets dan van hogerhand bevolen had moeten worden. Von Trotta geeft door scherp gemonteerde rechtszaalfragmenten een prachtige samenvatting van Eichmanns wereldbeeld. Maar Arendt had ook kritiek op het gedrag van Joodse leiders, die tegenover hun kwelgeesten soms te meegaand of naïef waren geweest. De Joodse gemeenschap was woedend op haar. Goede vrienden verbraken het contact – pijnlijke scènes in de fi lm. Ze krijgt enorme hoeveelheden van wat we nu haatmail noemen, ze wordt voor ‘hoer’ uitgemaakt. In die vroege jaren 60 is het discours nog simpel: ‘de nazi’s waren de daders, de Joden de slachtoffers en zo moest het blijven’, zegt Von Trotta tijdens een kort interview met het NIW in Amsterdam. Alles wat op een nuancering leek was anathema, hoewel Arendt het daderschap, en dat is het verwarrende, niet wezenlijk nuanceert, want een dader is een dader, ook al is hij een niet-denker: hij blijft schuldig vanwege zijn gebrek aan autonoom moreel oordelen en handelen. Arendt blijft vastberaden haar eigen denkkoers volgen – ze stort in de fi lm maar één keer in – ook al kost haar dat belangrijke vriendschappen. „In het begin was ik bang voor haar,” zegt Von Trotta. „Ik dacht dat ze arrogant of hard was. Ik hoorde op een cd interviews met haar uit de jaren 60 en toen klonk ze nogal rechthaberisch. Ik dacht, hoe krijg ik in godsnaam ooit toegang tot die vrouw! Maar toen ik die gesprekken op beeld zag, haar lichaamstaal, toen was ze heel charmant.” Het hoogtepunt van de fi lm – vooral een praatfi lm, met veel sfeervolle beelden vol discussiërende Duitse Joden in het New York van rond 1960, ‘dat polemische praten hadden ze meegenomen uit het Berlijn van de jaren 20’ – is de redevoering in de collegezaal, waarin Arendt, geweldig vertolkt door Barbara Sukowa, haar visie op Eichmann uiteenzet. Ze maakt nogmaals duidelijk dat diens doodstraf terecht is, in bewoordingen waarmee ze ook haar boek beëindigt: Eichmann voerde een beleid uit waarbij hij de aarde niet met het Joodse volk wil delen; ‘we menen dat van (…) geen enkel lid van de menselijke soort verwacht kan worden dat hij de aarde met jou wil delen. Dat is de reden, en de enige reden, dat jij moet hangen.’ Daverend applaus in de fi lm, maar niet iedereen is overtuigd.

Gruwelijkheden
Het was destijds al een misverstand dat Arendt de kwade bedoelingen van Eichmann niet zou hebben doorgrond. Volgens Joke Hermsen in de Groene Amsterdammer doorzag Arendt Eichmanns kwade bedoelingen prima, maar wilde ze daarmee niet volstaan. Ze wilde begrijpen hoe ‘brave huisvaders’ tot gruwelijkheden in staat waren. Het lijkt Hermsen ‘zinvoller dat we ons ook vandaag de dag realiseren dat apocalyptische betogen (…) ons inzicht in geweld niet vergroten maar versluieren. Wie het kwaad als een demonisch fenomeen neerzet, heeft geen oog voor de microfysica van het geweld.’ Het raadsel van het kwaad is niet opgelost, maar er lijkt behoorlijk wat consensus over de vitale factoren die ertoe leiden, afgezien van psychotische eigenschappen van sommige individuen, die echter eerder uitzondering dan regel zijn: steeds weer stuiten onderzoekers op gebrek aan autonoom denken en de enorme invloed van de context. Er zijn beslist sadisten die genieten van geweld (we hoeven maar te denken aan Primo Levi’s fundamentele Auschwitzboek Se questo è un uomo (‘Is dit een mens’, 1947), maar de sociologen en psychologen richten zich, naar aanleiding van studies over het beruchte politiebataljon 101 (een van de Einsatzcommando’s in Rusland) en het gedrag van bommenpiloten en duikbootkapiteins (zie Sönke Nietzel en Harald Welzer, Soldaten) de laatste decennia meer en meer op de context. Homo sapiens is extreem gevoelig gebleken voor groepsdruk, en hij vindt aanvaarding door zijn directe kameraden doorgaans belangrijker dan moreel handelen. Het autonome denken is de mensen niet aangeleerd, maar het volgen van regels wel, en om allerlei biologische redenen verstoppen ze zich liever in de groep dan dat ze de pijnlijke route van het bewuste, morele handelen volgen waarbij ze zich bij iedere stap die ze zetten afvragen wat de gevolgen ervan zijn.

Gehoorzaamheid
Stanley Milgram, geestelijk vader van het beruchtste sociologische experiment ooit, zijn ‘Gedragsstudie naar gehoorzaamheid’ (1963), zag in Arendts werk de bevestiging van zijn eigen wereldbeeld, al drukte hij zich nog voorzichtig uit: ‘Arendts concept van de banaliteit van het kwaad komt dichter bij de waarheid dan men zich durft voor te stellen’. Milgram constateerde veertig jaar geleden, een jaar na Eichmanns dood, hoezeer de mensen bereid zijn bevelen te gehoorzamen – hoewel niet allemaal! –, een vaststelling die ons tot op de huidige dag zwaar op de maag ligt, maar door sociologische research van de laatste decennia alleen maar vaker is bevestigd: context is bijna alles. Het debat over Eichmann is echter nooit verstomd. Zijn biograaf David Cesarani heeft erop gewezen dat Eichmann zelf vaak heeft beweerd dat hij geen bevelen volgde, maar een gemotiveerde antisemiet was; zijn uitspraak dat hij bij de gedachte aan zes miljoen vermoorde Joden ‘lachend’ in zijn graf zou springen werd berucht. Veel van de Arendt-‘weerleggingen’ zijn gebaseerd op interviews die hij in 1957 in Argentinië gaf aan ex-SS’er Sassen en ook Bettina Stangneth laat in haar recente Eichmann-biografi e weinig heel van mensen die in Eichmanns bureaucratische ‘pose’ in Jeruzalem trapten, met inbegrip van Hannah Arendt. Maar Von Trotta denkt niet dat Arendt ooit weerlegd is. ‘Eichmann sprak uitsluitend in clichés, in bureaucratismes. Dat Eichmann zijn rol in het proces kleiner trachtte te maken, dat doet iedere beklaagde. Maar zijn manier van praten had hij nooit zo kunnen aanpassen.’ De scènes met Heidegger heeft ze vrij kort gehouden, een romantisch onderdeel waarop menig regisseur toch lekker ‘los’ was gegaan. „Die scènes vind ik lang genoeg. Heidegger was de superdenker die haar het belang van denken voorhield, maar die toch in het nationaal-socialisme trapte. Hij heeft Arendts these bijna weerlegd, dat denken je beschermt voor verkeerd handelen. Arendt heeft tijdens interviews gezegd dat de sympathie van nazi’s voor Hitler te verwachten viel, maar dat intellectuelen vaak geen afstand namen vond ze zeer teleurstellend. Dat leidde ertoe dat ze zich distantieerde van de zuivere fi losofi e en zich meer op het politieke denken richtte.” Hannah Arendt is een typische driesterrenfi lm: mooi gemaakt, maar voor een specifiek soort liefhebbers.

Vertelvoorstelling in de Haagse Glazen Zaal 

Op zondag 12 mei a.s. vertelt Karel Baracs zijn unieke en waargebeurde verhaal over Amsterdam tijdens de bezetting. Het is 1943. De vriendinnen Hester en Pauline zijn er getuige van hoe Joodse kinderen in afwachting van deportatie van hun ouders worden gescheiden. Ze besluiten om in actie te komen door met gevaar voor eigen leven kinderen te ontvoeren vanuit de streng bewaakte crèche aan de Plantage Middenlaan.

“Deze vertelling boeit van de eerste tot de laatste minuut. Dit komt omdat het alles in zich heeft wat een verhaal mooi maakt: goed en kwaad, spanning en liefde. Het is bijzonder en zeer herkenbaar tegelijk. Het doet je afvragen: “Wat zou ik zelf in die omstandigheden doen?” 

Lokatie: De Glazen Zaal, Prinsessegracht 26, Den Haag

Datum: 12 mei 2013  Aanvang: 14.30 uur  Zaal open: 14.00 uur (Einde 16.00 uur) Toegangsprijs:  € 22,–  Kinderen (11 t/m 21 jaar)  € 10,– (inclusief drankje)

Graag contant betalen aan de zaal, want pinnen is niet mogelijk!

Reserveren:

 - Per email: verhalenmandenhaag@gmail.com o.v.v. uw naam, tel. nummer en  aantal kaarten. U ontvangt een bevestigingsmail.

- Telefonisch: 070 – 386 65 39, spreek uw naam en telefoonnummer, dan ontvangt u een bevestiging.

Betekenis
Volgens Johannes Houwink ten Cate, hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam en tevens de promotor van Van Rens, is het onderzoek een waardevolle bijdrage aan de geschiedenis: „Traditioneel wordt de oorlogsgeschiedenis in de mediene verwaarloosd. De drie grote historici – Hertzberger, de Jong en Presser – kwamen alle drie uit Amsterdam. Het is dan ook interessant om te zien dat zelfs binnen de kleine provincie de percentages van gedeporteerde Joden zo ver uit elkaar liggen.” Het werk van Van Rens, zo meent Houwink ten Cate, moet gezien worden als onderdeel van de discussie die in 1987 door Hans Blom is begonnen; het zoeken naar een verklaring voor het hoge percentage gedeporteerde Joden. „Het accent op de collectieve moraal van de kleine afgesloten groep katholieken en gereformeerden is daarom interessant.” „Zelden heb ik een boek gezien dat je zo weet te confronteren,” zegt Benoit Wesley, voorzitter van de NIHS Limburg. Hij kreeg vorig jaar al enkele hoofdstukken onder ogen. „Het boek geeft, louter gebaseerd op historische feiten, weer wat er gebeurd is in Limburg; van de voorbereiding tot de afslachting. In onze regio waren er lokale bestuurders die erger waren dan de ergste moffen. Het eerste wat de bevrijders van Maastricht hebben gedaan, is de foute en collaborerende burgemeester uit het stadhuis kegelen. Andere burgemeesters hebben er daarentegen voor gezorgd dat Joden konden wegkomen.” Zondag zal het boek, Vervolgd in Limburg, gepresenteerd worden in Maastricht. Opperrabbijn Binyomin Jacobs neemt dan het eerste exemplaar in ontvangst.  

Toen Helmuth Kohl Ronald Reagan in de val lokte met een bezoek aan de begraafplaats Bitburg, trok u stevig van leer tegen de president en de wereld. In Nederland woedt een debat over de vraag of ook gesneuvelde Duitse soldaten op 4 mei kunnen worden herdacht, en of de kinderen van Nederlandse nazi’s erbij horen. Hoe staat u daartegenover?
„Ik besef dat het misschien tegenstrijdig klinkt, maar ik zou de Nederlandse situatie beter moet bestuderen om de twee kampen in dit debat te begrijpen. In het algemeen ben ik geneigd de Wehrmacht en gewone soldaten de gruweldaden van de Holocaust minder aan te rekenen, hoewel zij veel orders uitvoerden. Ik ben in dit opzicht milder dan de meeste mensen. Maar zodra het over de SS gaat, ligt het geheel anders. Zij zijn de echte schuldigen. Ik was keihard over Reagans bezoek aan de begraafplaats Bitburg. Ik beschouwde hem als een zeer goede vriend, maar ik moest me tegen het bezoek uitspreken omdat daar ook 48 SS-officieren lagen. Bondskanselier Kohl had Reagan voor een bezoek aan Bitburg uitgenodigd om de gesneuvelde Amerikaanse soldaten te eren die er begraven zijn, en Reagan aanvaardde de uitnodiging zonder dat hij wist dat die SS-ers er ook lagen. Toevallig dineerden Reagan en ik samen op de avond voordat ik in 1985 de erepenning van het Amerikaanse Congres zou ontvangen. Tijdens het eten zei ik: ‘Meneer de president, ik heb een perfecte oplossing voor uw Bitburg- probleem. Als u mij morgen mijn onderscheiding hebt uitgereikt en ik heb mijn dankwoord uitgesproken, stapt u opnieuw het podium op en deelt de wereld mee dat u over dat bezoek van gedachten bent veranderd. Het nieuws van mijn onderscheiding wordt dan overschaduwd en bent u in één keer de held van al die mensen die tegen dat bezoek zijn. Ik ben erg op u gesteld, en zou het onprettig vinden om me tegen u uit te spreken, vooral in het openbaar.’ Ik vergeet zijn antwoord nooit. ‘Elie,’ zei hij, ‘dat zou ik dolgraag doen, maar mijn adviseurs zullen het niet toelaten.”

David Hammelburg interviewde Elie Wiesel, lees het hele stuk in NIW 30